Obecnie coraz więcej rodzin decyduje się na model opieki naprzemiennej.

Wielość spraw związanych z tym modelem opieki nad dziećmi ukształtowała różne rozwiązania prawne w praktyce. Polskie sądy różnie określają w orzeczeniach „miejsce zamieszkania” i „miejsce pobytu dziecka”.

Oto przykłady poszczególnych zapisów:

Miejsce zamieszkania konkretnego rodzica (matki/ojca)

„Miejsce zamieszkania dzieci jest każdorazowo miejscem zamieszkania ojca K.K.”

„Miejsce zamieszkania dzieci ustalono przy matce.”

„… ustalając, że miejscem zamieszkania małoletnich A. i K. będzie miejsce zamieszkania matki.”

Miejsce zamieszkania matki, jak i ojca

„… ustalając, że małoletnia O.O. będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się przemiennie cyklach tygodniowych.”

„… ustalić, że miejscem zamieszkania małoletniej O.O. podczas sprawowania opieki przez matkę będzie miejsce zamieszkania matki, a podczas sprawowania opieki przez ojca – miejsce zamieszkania ojca.”

Miejscowość z dookreśleniem miejsca pobytu dziecka

„… ustalając miejsce zamieszkania dziecka w G., a miejsce pobytu dziecka zgodnie z orzeczoną opieką naprzemienną, jak w wyroku.”

Analiza orzecznictwa wskazuje, że najczęściej sądy decydują się określić miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców – matce albo ojcu.

Ustalenie miejsca zamieszkania dziecka ma wielkie znaczenie praktyczne dla kontaktu z instytucjami, takimi jak placówka medyczna czy szkolna.

Warto zapamiętać, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, a nie konkretny adres.

Zgodnie z treścią art. 25 Kodeksu cywilnego jest to miejscowość, w której osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu, a zatem miejscowość, gdzie skupia się jej centrum życiowe.

W świetle art. 26 Kodeksu cywilnego rozstrzygnięcie dotyczące miejsca zamieszkania dziecka potrzebne jest, gdy rodzice posiadają miejsca zamieszkania w różnych miejscowościach.

Paragraf 2 powyższego przepisu dotyczy opieki naprzemiennej i stanowi: „Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.”

Orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że osoba fizyczna (dorosła lub dziecko) może mieć wyłącznie jedno miejsce zamieszkania.

W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych obowiązku meldunkowego może dopełnić jeden rodzic (nie jest potrzebna zgoda obojga rodziców).

Art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (ustawy określającej warunki pobierania świadczenia 800+) stanowi, że gdy dziecko zgodnie z treścią orzeczenia sądu pozostaje pod opieką naprzemienną obojga rozwiedzionych rodziców, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującej za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

Faktycznie sprawowana opieka naprzemienna a świadczenie 800+

Według ww. przepisu ZUS nie ma uprawnienia do stwierdzenia występowania opieki naprzemiennej bez orzeczenia sądu rodzinnego, co oznacza, że świadczenie 800+ może pobierać tylko jeden z rodziców.

Ponadto po wydaniu rozstrzygnięcia przez sąd opiekuńczy i ustanowieniu opieki naprzemiennej ZUS nie jest uprawniony do badania, w jaki sposób faktycznie jest sprawowana opieka naprzemienna.

UWAGA: Gdy jeden z rodziców nie wystąpi o połowę świadczenia 800+, drugi z rodziców nie ma możliwości zwiększenia wartości świadczenia 800+ przypadającego na jego rzecz. W praktyce oznacza to, że dziecko może otrzymać tylko połowę świadczenia 800+, gdy każdy z rodziców nie wystąpi z wnioskiem do ZUS, a opieka naprzemienna ma oparcie w rozstrzygnięciu sądu opiekuńczego.

Sąd, ustalając opiekę naprzemienną, może posłużyć się sformułowaniem: „opieka naprzemienna” lub „piecza naprzemienna”, albo w sposób opisowy: „dziecko ma przebywać na zmianę u rodziców żyjących w rozłączeniu, w określonych, co do zasady równych odstępach czasu”.

Co należy zrobić w sytuacji, gdy jeden z rodziców, pomimo orzeczonej opieki naprzemiennej, uchyla się od sprawowania opieki nad dzieckiem?

Czy rodzic sprawujący opiekę w szerszym zakresie nad dzieckiem może domagać się innego podziału świadczenia 800+?

Sądy administracyjne nie mają uprawnienia do zmiany wysokości świadczenia 800+, w szczególności zwiększenia jego wysokości w zależności od sposobu i zakresu faktycznego wykonywania opieki przez rodzica. Odpowiadając na powyższe pytania, należy zwrócić się o rozstrzygnięcie do sądu opiekuńczego.

UWAGA: Przepis art. 5 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci dopuszcza możliwość ustalenia pomiędzy rodzicami, że tylko jedno z nich będzie pobierać w całości świadczenie 800+, a drugie nie wystąpi o jego przyznanie.

Decydując się na wprowadzenie modelu pieczy naprzemiennej, należy mieć na uwadze nie tylko sprawy finansowe, ale przede wszystkim to, jakie skutki w przyszłości ten model wychowawczy będzie miał dla dziecka. Nie zapominajmy, że dwa równoległe sposoby wychowania dziecka w odrębnych miejscach zamieszkania mogą stać się przyczyną różnych zjawisk psychologicznych u dziecka (np. odrzucenia, depresji, potrzeby zwrócenia na siebie uwagi, agresywnych zachowań czy ucieczek z domu).